De laatste zusters van vlaanderen - Het Nieuwsblad
,,Ik ben lekker op de zwalp''
Helchteren ,,De laatste zusters van Vlaanderen?'' van Bart Demyttenaere is al aan tweede druk toe
,,Ik ben getrouwd, niet eens heel gelovig en nog lang geen 75 jaar'', zegt Bart Demyttenaere om het contrast tussen hemzelf en de protagonisten uit zijn jongste boek aan te geven. De 44-jarige auteur doorkruiste vorig jaar het Vlaamse land om twaalf kloosterzusters te interviewen. In De laatste zusters van Vlaanderen? ontkracht hij het ongenuanceerde beeld van de non als onderdanige kwezel of bazige bitch. Het boek met foto's van Mine Dalemans is al aan de tweede druk toe.
,,Ik weet niet of ik gelovig ben, ik weet wel dat ik niet ongelovig ben''
In een aantal grote boekhandels was het in één dag uitverkocht'', zegt de schrijver uit Houthalen. De voorbije weken werd hij bijna plat geïnterviewd. Hij zat bij Frieda Van Wijck in De Laatste Show, kreeg uitgebreide aandacht in vrijwel alle nationale kranten en magazines, stond zelfs op de cover van Knack. Veel auteurs zouden een vinger willen geven voor zo'n exposure, maar voor Bart Demyttenaere mag het nu een beetje rustig worden. ,,Ik ben moe'', zucht hij op het einde van het gesprek. ,,Weet je wat ik dadelijk ga doen? Naar het tennis kijken op tv. De komende weken ga ik proberen wat op adem te komen en te genieten van de belangstelling, die veel groter is dan ik had durven denken. Vooraf was ik een beetje sceptisch. Ik vroeg me af of er wel iemand zat te wachten op een boek over zusters.'' Waarom begon je er dan aan? ,,Ik schreef de voorbije jaren boeken over sociale problemen. Waar ik ook ging spreken over zelfmoord, armoede, vluchtelingen en noem maar op, overal kwam ik zusters tegen. Ze waren er in de grootste stilte en nederigheid, maar dat maakte hun aanwezigheid niet minder nadrukkelijk. Stilaan begonnen ze mij te intrigeren. Ik kreeg zelfs bewondering voor hen. Het logische vervolg was dat ik hen wilde leren kennen. Ik kwam er snel achter dat hun aantal na de Tweede Wereldoorlog daalde van bijna vijftigduizend naar negenduizend. Ook over die neerwaartse evolutie wilde ik meer weten. Om een zo goed mogelijk beeld te schetsen, selecteerde ik twaalf zusters op basis van geografische spreiding en maatschappelijke insteek, van de slotzuster tot de politiek geïnspireerde zuster Monica Van Kerrebroeck.'' Was het makkelijk om ze allemaal te overtuigen? ,,O nee, bij sommigen was de argwaan bijzonder groot. Vooral bij de trappistinen van Lozen was het moeilijk om binnen te geraken. Ik heb zelfs monseigneur Hoogmartens gebeld om hen te overtuigen. Pas bij mijn laatste argument zegden ze toe. ,,Als jullie altijd zo terughoudend reageren, is het niet verwonderlijk dat de buitenwereld in stereotypen en clichés over jullie denkt'', zei ik. Vanaf dat ogenblik ging het vlot. Ik mocht zelfs enkele dagen bij hen doorbrengen. Dat was een beklijvende ervaring, vooral tijdens de zeven dagelijkse gebeden. Ik raakte heel goed bevriend met hen en loop er geregeld nog eens binnen. Ook in de andere kloosters werd ik zeer goed onthaald. Ik denk dat ik nooit zoveel koekjes heb gegeten als vorig jaar. (lacht) In sommige kloosters willen ze dat ik bij hen ga logeren als ik in de buurt een lezing geef. Als ik dat niet doe, zijn ze kwaad op me.'' Heb je je niet afgevraagd wat de maatschappelijke relevantie is van een contemplatieve orde als de trappistinen? ,,Ik heb zuster Trees - zij staat op de cover van het boek - geconfronteerd met die vraag. Ik heb haar letterlijk gezegd: ,,Met alle respect, maar jullie zonderen je af van de wereld. Als Bush Irak bombardeert, bidden jullie dat even van je af. Zo is het wel heel makkelijk.'' Zij heeft daar rustig op geantwoord dat zo'n opmerking typisch is voor het economische denken van deze wereld. Ik moet haar gelijk geven. Wij stellen altijd de vraag naar het nut van wat we doen.'' ,,Sinds het schrijven van het boek vind ik hun levenswijze helemaal niet meer nutteloos. Ik vind het schitterend dat er mensen zijn die stilzwijgend getuigen dat er nog wat anders is dan het nerveuze gedoe van deze tijd. Zij wijzen ons er zonder woorden op dat we de essentie kwijt zijn. Wie ben ik? Wat doe ik? Tijdens mijn driedaagse in Lozen ben ik mezelf tegengekomen. Soms werd ik zelfs zot van de stilte. Ik ben een te opgejaagde mens van de 21ste eeuw om me aan zo'n levenswijze aan te passen.'' Zusters leggen bij hun intrede de gelofte van armoede, zuiverheid en gehoorzaamheid af. Is dat niet volkomen achterhaald? ,,Vroeger werden die begrippen heel rigide toegepast. Nu ligt de nadruk veel meer op het geestelijke aspect. De gelofte van armoede betekent niet dat ze geen gsm, auto, tv-toestel of noem maar wat mogen hebben. Ze denken niet materialistisch en leven niet consumptiegericht. Dàt is de betekenis van hun gelofte. Ze weten best wel wat lekker eten is, maar ze overdrijven niet.'' ,,Ook de gelofte van gehoorzaamheid wordt anders geïnterpreteerd dan vroeger, ook bij de slotzusters. In principe mogen ze niet buiten het klooster, maar in overleg worden uitzonderingen toegestaan. Als een van de ouders ernstig ziek is, bijvoorbeeld, of als de ouders hun vijftigjarig huwelijksjubileum vieren.'' ,,De gelofte van zuiverheid is nu vooral toegespitst op de vraag: hoe zuiver sta ik in het leven? Uiteraard is er in een celibatair leven nog altijd geen ruimte voor seksuele beleving. Dan zijn er twee mogelijkheden: ofwel raak je hypergefrustreerd, ofwel leg je andere accenten in je leven. Ik heb gemerkt dat je je leven zo kunt inrichten, dat je het seksuele aspect uitschakelt. Zuster Mieke heeft me verteld over haar verliefdheden, hoe ze in een dancing in Zandhoven onder de stroboscoop stond te dansen met een vriendje. Ze kende de geneugten van het leven, maar op zeker ogenblik haalden haar kloosteraspiraties de bovenhand.'' Je was meer dan een jaar bezig met je boek. Heeft dat je kijk op religie veranderd? ,,Ongetwijfeld. Ik werd katholiek opgevoed, maar in de loop der jaren verwaterde mijn geloof. Nu laat ik de vraag naar het bestaan van God weer toe. Ik weet niet of ik gelovig ben, ik weet wel dat ik niet ongelovig ben. In het woord vooraf schrijf ik dat ik een ex-gelovige, een ex-afvallige en sinds kort ook een ex-agnost ben. Ik ben een stuk van mijn vermeende zekerheden kwijtgeraakt. Ik was er misschien te fel van overtuigd dat het geloofsleven niets voorstelde. Nu ben ik lekker op de zwalp. Ik denk dat ik niet de enige ben. De kerken lopen leeg, maar de belangstelling voor religie is groot. Enkele decennia geleden heeft men het kind met het badwater weggegooid. Jammer, want ieder denkend mens moet zich de vraag naar de zin van zijn leven stellen. Dan kom je automatisch bij een vorm van geloof uit.'' Als het leven zin heeft, waarin schuilt die dan voor jou? ,,Het antwoord op die vraag heeft veel te maken met wat ik voor anderen wil betekenen: als vader, als echtgenoot, als schrijver, als vriend. Als je na een tijdje de balans opmaakt, neig je soms naar cynisme, maar ik laat het vermoeden van zinloosheid niet toe. Wat ik doe, ervaar ik als betrekkelijk zinvol. In dat opzicht heb ik veel geleerd van enkele zusters. Zij gaven toe dat de twijfel hen soms overviel, maar op geen enkel moment voelde ik bitterheid.'' Welke van de twaalf geïnterviewde zusters maakte de grootste indruk op jou? ,,Dat is een moeilijke vraag omdat ik twaalf sterke persoonlijkheden ontmoette, maar ik wil toch graag iets zeggen over zuster Maria van de Christelijke Scholen van Vorselaar. Zij was de eenvoudigste van allemaal. Ze volgde tot haar zestiende snit en naad en trad even nadien binnen. ,,Vraag toch een ander'', zei ze toen ik haar vroeg of ze wilde geïnterviewd worden. Ze vindt van zichzelf dat ze niets betekent, maar al veertig jaar lang helpt ze andere zusters sterven. ,,Zolang ik leef, mag geen van mijn medezusters alleen naar de Heer gaan'', zegt ze. Ze is zich niet bewust van wat ze allemaal doet. En ze is zo gevoelig. Kijk. (neemt een wenskaart) Deze kaart heeft ze zelf gemaakt. Aan de binnenkant staat een heel mooie tekst om me te bedanken.'' Was dit een moeilijk boek om te schrijven? ,,Ik heb er heel veel energie in gestoken, maar het was een aangenaam onderwerp. In mijn vorige boeken behandelde ik sociale problemen. Tijdens de voorbereiding kwam ik in contact met mensen uit de maatschappelijke rand. Nu mocht ik vragen stellen aan twaalf vrouwen die met een positieve attitude in het leven staan.'' ,,Ik ging nochtans geen enkele vraag uit de weg. Verzaken aan het moederschap, het celibaat, het leven in een niet- zelfgekozen gemeenschap, seksualiteit, abortus, homoseksualiteit, euthanasie, tienerzwangerschappen: geen enkel onderwerp ging ik uit de weg. Zij lieten geen enkele vraag onbeantwoord en praatten vrijuit, zonder iemand te veroordelen. Ze waren blij dat ze geportretteerd werden door een leek. Ik krijg niet alleen mails van de geïnterviewde zusters, maar ook van hun medezusters. Daarin drukken ze hun dankbaarheid uit. Dat doet enorm deugd.''
(Rudi Smeets in Het Nieuwsblad van 14 april 2007)