De laatste zusters van vlaanderen - De morgen
'Nonnen vaak ruimdenkender dan leken'
Bart Demyttenaere maakt portret van de laatste zusters van Vlaanderen
Nonnekes, in Vlaanderen moet je er echt naar op zoek gaan. Toch leek Bart Demyttenaere ze overal op zijn lezingen over zelfmoord, armoede en vluchtelingen tegen het lijf te lopen. 'Net als de meeste Vlamingen zat ik met veel vooroordelen over zusters', biecht Demyttenaere op. 'Maar dat gedeelde engagement heeft me aan het denken gezet en aan het zoeken gebracht.'
Zijn bevindingen bundelde hij in De laatste zusters van Vlaanderen?, een eerlijk portret van twaalf sterke vrouwen die gekozen hebben voor een leven in het klooster, in dienst van hun geloof en de maatschappij.
Want wie denkt dat zusters, want zo horen we nonnen eigenlijk te noemen, wereldvreemde en naïeve vrouwtjes zijn, vergist zich schromelijk. De meesten zouden een aardig woordje kunnen meepraten over maatschappelijke thema's als abortus, racisme tot zelfs de Amerikaanse buitenlandse politiek toe, en lang niet op de oerconservatieve manier die we van hen verwachten. Natuurlijk weten ze dat de kloosters leeglopen, maar ze scheppen troost in de gedachte dat hun werk misschien door leken kan worden voortgezet. Bart Demyttenaere twijfelt er echter aan dat de plaats van de zusters ooit door iemand anders kan worden opgevuld. Niet alleen de spirituele maar vooral de maatschappelijke meerwaarde die zusters te bieden hebben, is volgens Demyttenaere uniek. "De kloosters hebben het altijd als een van hun basisopdrachten beschouwd de hiaten in het zorgsysteem op te vullen. De overheid heeft nu de meeste van die gaten weten te dichten door hulp voor armen, gehandicapten en zieken op te zetten, maar er blijven nog altijd mensen uit de boot vallen. Denk maar aan de derde wereld."
"Natuurlijk zijn er nu wel lekengroepen die zich inzetten voor de misdeelden van deze wereld, maar het engagement is niet hetzelfde. Een zuster van een apostolische orde zet werkelijk haar hele leven en zijn in dienst van de anderen. Een geëngageerde leek kan zich wel inzetten voor de armen, maar aan het eind van de dag of de week gaat hij naar huis, naar zijn gezin. Artsen Zonder Grenzen levert fantastisch werk, maar na een jaar of drie gaan ze - terecht - verder met hun eigen leven.
"Als je ziet hoe oude, kromme zusters zich nog dag en nacht uit de naad werken voor hun medemens, kun je niet anders dan respect voor ze opbrengen. Ooit gaf ik een lezing over armoede voor tweehonderd zusters van Vincentius A Paolo, een van de actiefste ordes in de armoedebestrijding. De meeste zusters waren al niet meer van de jongsten en een stuk of dertig zaten zelfs in een rolstoel. Op een bepaald moment kreeg ik een vraag uit het publiek, van een zuster van over de tachtig: 'Meneer, wat kunnen wij nog meer doen? Zeg het ons en wij doen het!' Als je dan nog kunt volhouden dat kloosters gebouwd worden op de kap van de mensen, moet je hart wel van steen zijn.
Houden ze diezelfde liefdadigheid ook vol tegenover groepen die door de kerk nog altijd verketterd worden, zoals homoseksuelen, tienermoeders en andersgelovigen?
Demyttenaere: "Dat vooroordeel hoor ik vaak, maar tot mijn grote vreugde heb ik gemerkt dat de zusters vaak een splitsing maken tussen het evangelie en de kerk. In het evangelie staat: "Men moet de keizer - de staat - recht doen, maar ook de weg van God." Een paar zusters hebben die passage aangehaald om me duidelijk te maken dat als de weg van de keizer niet strookt met de weg van God, die laatste belangrijker is.
"Toen ik informeerde naar de standpunten van de kerk en de paus antwoorden ze ook veelal afwijzend. Voor hen gaan die standpunten voorbij aan de praktijk. Het gaat hen om het geluk van elke mens, ongeacht waar die heeft gezeten of hoe die zich gedraagt. Zusters staan met hun beide voeten op de grond in hun engagement tegenover de samenleving en houden zich niet bezig met wat de overheden, ook kerkelijke, beslissen. Het evangelie is voor hen veel belangrijker dan wat hen wordt opgelegd."
Dat klinkt allemaal vrij progressief. Denkt u echt dat de gemiddelde non er zo over denkt?
"Ik heb met mijn boek niet geprobeerd bijzondere zusters aan het woord te laten. Wat opgaat voor de twaalf die ik geïnterviewd heb, gaat volgens mij, en veel zusters hebben mij dat ook met zoveel woorden gezegd, op voor de meeste van hun medezusters. Natuurlijk zullen de stereotypes van de naïeve en aan de andere kant de feeks van een non wel in het echt voorkomen, net zoals die in de lekenwereld vertegenwoordigd zijn.
"Ik kan er natuurlijk ook niet onderuit dat de zusters die ik geïnterviewd heb allemaal nog vrij jong waren toen de revolutie van mei '68 zich voordeed, en toen het tweede Vaticaans concilie in 1965 werd goedgekeurd. Je kunt de impact van dat concilie niet onderschatten. Voordien mocht er in kloosters niet of nauwelijks met elkaar gepraat worden, was verklikken een must en moest elke prevel in een gebed uitmonden. De oude nonnen van nu kunnen tegen een stootje en zijn ruimdenkender dan veel leken, vrees ik."
Demyttenaere: 'Als je ziet hoe oude, kromme zusters zich nog uit de naad werken voor hun medemens, kun je alleen respect voor hen opbrengen'
(Tina De Gendt in De Morgen van 5 april 2007)